Ścieżka Pamięci – Żołnierze Wyklęci

 

Kędzierzyn-Koźle

 

Kędzierzyńsko-kozielski/ park przed Urzędem Miasta w Koźlu

W mieście Koźle dość długo działała kilkunastoosobowa grupa WiN dowodzona przez Franciszka Jaworskiego ps. „Waligóra”, który podczas wojny kierował oddziałem Armii Krajowej i dowodził samoobroną w Budzanowie w powiecie trembowelskim. Kilkunastu żołnierzy WIN-u z Koźla Urząd Bezpieczeństwa aresztował w dniach 27 października – 2 listopada 1948 roku. Pierwszy został aresztowany „Waligóra”. Wkrótce do aresztu UB trafili Karol Krukowski ps. „Wyrawidąb”, bracia Kazimierz i Antoni Ostrowscy, Józef Drzewiecki, Aleksander Keller, Karol Ziemski, Zofia Krawiec, Józef Rogowski oraz Piotr Sulimka. Przez pół roku wszyscy przetrzymywani byli w piwnicach UB przy ul. Piastowskiej 19 w Koźlu. Aby wymusić na nich zeznania, bito ich podczas przesłuchań. W pokazowym procesie zapadły wyroki długoletniego więzienia.

 

Byczyna

 

Kluczborski/gdzieś w centrum miasta

14 maja 1946 r. działający na Opolszczyźnie oddział żołnierzy wyklętych pod dowództwem „Rudego” czyli Stanisława Panka na kilka godzin opanował miasto Byczyna. Żołnierze „Rudego” odcięli wszystkie drogi do miasta oraz wszystkie linie telefoniczne. Nasz śląski „Rudy” urodził się w 1924 r. w Czeladzi. Powołany do tzw. ludowego wojska polskiego został w początkach r. 1945. Po kilku miesiącach zniechęcony do wszechwładzy sowietów zdezerterował i ukrywał się w Kluczborku. Jesienią 1945 r. wstąpił do partyzanckiego oddziału dowodzonego przez Franciszka Olszówkę ps. „Otto”. Już wkrótce Stanisław Panek, który przyjął pseudonim „Rudy” został zastępcą Otta. Oddział prowadził liczne walki z miejscowymi strukturami komunistycznej władzy. Po śmierci „Otta” „Rudy” został samodzielnym dowódcą partyzanckim. Przez pewien czas podlegał organizacji Konspiracyjne Wojsko Polskie, którego struktury został wkrótce rozbite. 10 sierpnia 1946 roku oddział „Rudego” został otoczony przez Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego pod Wójcinem w województwie łódzkim. Po dramatycznej walce osaczony „Rudy” jednym z ostatnich nabojów odebrał sobie życie.

 

Opole

 

Opole/skwer przed kościołem Piotra i Pawła, naprzeciwko pogotowia

Kpt. Marian Niżankowski PS. Junosza dotarł na Opolszczyznę w styczniu 1946 r. i natychmiast włączył się tu w działalność liczącego około 200 osób Eksterytorialnego Okręgu Tarnopol zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Wkrótce został mianowany komendantem obwodu opolskiego WiN obejmującego Opole, Kluczbork, Grodków i Gnojną w powiecie strzelińskim. Rozpracowanie jego organizacji zajęło Urzędowi Bezpieczeństwa w Opolu pół roku. Już jesienią 1946 roku został aresztowany i poddany brutalnemu śledztwu w siedzibie Urzędu Bezpieczeństwa przy pl. Mickiewicza w Opolu (dziś siedziba Pogotowia Ratunkowego). Po ponad dwóch latach bezskutecznych przesłuchań skazano go na sześć lat więzienia.

 

Łambinowice

 

Nyski/Park w okolicach Domu Kultury

Po upadku Powstania Warszawskiego do niemieckiej niewoli trafiło ponad 16 tys. powstańców. Największą grupę liczącą ponad 6 tys. osób skierowano do Stalagu 344 Lamsdorf w dzisiejszych Łambinowicach. Wśród nich był rotmistrz Witold Pilecki, który walczył w Powstaniu Warszawskim w zgrupowaniu „Chrobry II” i wsławił się utrzymaniem obsadzonej przez siebie reduty do końca powstania. Witold Pilecki to słynny „ochotnik do Auschwitz”, który w roku 1940 z premedytacją wszedł w łapankę by dostać się do zbudowanego przez Niemców w Oświęcimiu obozu koncentracyjnego i zbadać co tak naprawdę się tam dzieje. Po ponad dwuletnim pobycie w obozie Auschwitz Pilecki uciekł i napisał raport, który do dziś pozostaje jednym z najbardziej wstrząsających dokumentów tamtego czasu. W 1945 r. wstąpił do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, skąd delegowano go jako tajnego emisariusza do kraju. Aresztowany i skazany na śmierć został zamordowany 25 maja 1948 r. w Warszawie.

Opole

Opole/ul. Sądowa na murze aresztu

9 sierpnia 1952 roku o 3 nad ranem w więzieniu przy ul. Sądowej w Opolu wykonano wyrok na Edwardzie Cieśli pseudonim Zabawa. Odnalezienie jego grobu zajęło rodzinie 54 lata. Edward Cieśla wstąpił do Armii Krajowej w 1942 roku. Początkowo nosił meldunki, ale wkrótce trafił do elitarnego oddziału Kedywu. Walczył m.in. z Niemcami, Korpusem Bezpieczeństwa Wewnętrznego i z UPA. Po udanej ucieczce na Zachód wraz z bratem dotarł do II Korpusu generała Andersa we Włoszech. Tam Edward Cieśla i jego brat Tadeusz podjęli się służby kurierów do Polski. Schwytani w 1951 r. obaj zostali skazani na śmierć. Tadeusza zamordowano w warszawskim więzieniu przy ul. Rakowieckiej, szczątków do dziś nie odnaleziono. Szczątki Edwarda Cieśli odnalazł w czerwcu 2006 r. na cmentarzu na opolskiej Półwsi prof. Szwagrzyk z IPN-u.

 

Szybowice

 

Prudnicki/centrum wsi, okolice skrętu z głównej drogi do kościoła

Wydawało by się, że krwawe rozprawy z antykomunistycznym podziemiem przeszły do historii wraz z nastaniem odwilży roku 1956. Tymczasem jeszcze przez wiele lat na polskich patriotach wykonywano wyroki śmierci. 29 marca 1963 r. w opolskim więzieniu przy ul. Sądowej został stracony metodą katyńską żołnierz WiN Hieronim Bednarski ur. w 1921 r. na Rzeszowszczyźnie. Pseudonim „Nawrócony” zawdzięczał swojej konspiracyjnej drodze z Gwardii Ludowej, przez Bataliony Chłopskie do AK. W 1944 r. wstąpił do ludowego wojska polskiego, mimo to w grudniu 1945 r. został aresztowany za wcześniejszą przynależność do AK. Uciekł wówczas z aresztu i wstąpił do podlegającej komendzie WiN w Rzeszowie organizacji Straż Polska. W 1947 r. skorzystał z amnestii i wraz z żoną i dwójką dzieci opuścił ziemię rzeszowską i przyjechał na Opolszczyznę. Osiedli w Szybowicach pod Prudnikiem. W 1961 r. ;postanowił opuścić PRL, aresztowano go podczas próby przekroczenia granicy. Sąd w Opolu jako recydywistę skazał go na śmierć. Jego potajemny pochówek został zaobserwowany przez wracającego z pracy mieszkańca jednej z kamienic przy ul. Wrocławskiej. Dzięki tej relacji 3 września 2010 r. prof. Szwagrzyk z IPN odnalazł na starym opolskim cmentarzu szczątki Hieronima Bednarskiego.

Głuszyca

Namysłowski/okolice centrum wsi

Konspiracyjne Wojsko Polskie powstało już w kwietniu 1945 r. na terenie województwa łódzkiego, ale wkrótce rozszerzyło swoją działalność także na województwa śląskie, poznańskie i kieleckie oraz częściowo na dzisiejsze opolskie. Głównodowodzącym KWP był kpt. Stanisław Sojczyński pseudonim „Warszyc”, który za główny cel organizacji uznał ochronę polskiej ludności przed samowolami sowieckich okupantów. Ponadto likwidowano najbardziej aktywnych urzędników komunistycznej władzy i dokonywano niezbędnych dla funkcjonowania organizacji rekwizycji. Pod koniec 1945 r. organizacja liczyła około 3 tys. żołnierzy. W styczniu 1946 r. oddział dowodzony przez „Rudego” zdobył posterunek milicji w Głuszynie w powiecie namysłowskim.

 

Otmuchów

 

Nyski/Okolice Rynku

Ziemie Odzyskane w pierwszych latach po II wojnie światowej były sprzyjającym środowiskiem dla byłych Żołnierzy Wyklętych. W Otmuchowie osiedliła się i do śmierci pracowała jako księgowa Krystyna Orzechowska używająca pseudonimu „Ścibor” urodzona 7 marca 1897 r. w Ślubowie na Mazowszu. W 1943 r. złożyła przysięgę jako żołnierz Armii Krajowej. Zgodnie z rozkazem dowództwa po zajęciu lubelszczyzny przez sowietów wycofała się z pracy konspiracyjnej. Po roku – latem 1945 roku wstąpiła do Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość oddając swoje lubelskie mieszkanie na punkt kontaktowy Komendy lubelskiego Okręgu WiN. Sama objęła funkcję kierowniczki kancelarii Komendy Okręgu Lublin. Zorganizowała sprawnie działającą służbę 4kurierską złożoną wyłącznie z kobiet.

 

Grodków

 

Brzeski/okolice Rynku

W 1946 r. Grodków został objęty zasięgiem działalności Eksterytorialnego Okręgu Tarnopol zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Jego komendantem został mianowany kpt. Marian Niżankowski „Junosza”. Inspektorat obejmował struktury w miejscowościach Opole, Kluczbork, Grodków i Gnojną w powiecie strzelińskim. Wkrótce Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Opolu podjął działania w celu rozbicia struktur WiN. Pierwsze aresztowania miały miejsce już jesienią 1946 r.

 

Komorzno

 

Kluczborski/Gmina Wołczyn

W lasach w okolicach Komorzna na przełomie roku 1945 i 46 zorganizował sobie swoją główną bazę oddział Żołnierzy Wyklętych dowodzony przez byłego żołnierza AK Franciszka Olszówkę ps. „Otto”. Po przejściu frontu i rozwiązaniu AK już w styczniu 1945 r. wraz z kolegami wstąpił do ochotniczej milicji w gminie Laski niedaleko Kluczborka. Po czterech miesiącach wraz z całą załogą posterunku w Gierczycach zdezerterował i założył oddział partyzancki, który przez blisko rok działał na terenie powiatów Kępno, Namysłów i Kluczbork. W grudniu 1945 r. oddział osiągnął liczebność około 80 osób. Główną bazą oddziału były lasy w okolicach Komorzna w powiecie kluczborskim. Na wyposażeniu grupy oprócz około 100 sztuk rozmaitej broni były dwa samochody i 14 motocykli. Oddział przeprowadził 39 różnego rodzaju akcji, m.in. zabijając szefa Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Kępnie, rozbijając posterunki MO i placówki UB.